قلی خان میلی هروی

ملیت :  ایرانی   -  قرن : 10 منبع : اثرآفرینان (جلد اول-ششم)

(مقتول 985/ 984/ 983/ 980 ق)، شاعر، متخلص به میلى. اسم و تخلص او را گاه در تذكره‏ها میرزا محمد قلى میلى و میلى ترك نوشته‏اند و نسبت ترك او به این دلیل است كه وى از طایفه‏ى تكلو، قبیله‏اى از تركمانان، مى‏باشد. در هرات به دنیا آمد و در مشهد نشو و نما و تربیت یافت. احتمالا به دلیل اقامت طولانیش در مشهد بعضى از تذكره‏ها اصل او را از این شهر مى‏دانند. وى ابتدا ملازم سلطان محمد خدابنده و سپس تحت ملازمت و تربیت حاكم خراسان، شاهزاده ابراهیم میرزا (م 985 ق) پسر بهرام میرزاى صفوى، بود و آنان را مدح مى‏كرد. او با شاعرانى مانند خواجه حسین ثنایى و ولى دشت بیاضى معاشرت داشت. میلى بعد از اینكه مورد بى‏مهرى ابراهیم میرزا قرار گرفت به قزوین رفت و مدتى با شعراى اطراف كه در آنجا جمع بودند مشاعره كرد. سپس رهسپار گیلان گشت و با خان احمد خان، حاكم گیلان، مصاحب شد. وى در مدت زمانى كه در گیلان بود با حیاتى گیلانى نیز معاشرت داشت. بعد از چندى به دلیل كدورت و نزاعى كه بین او و میرزا جهانگیر، امیرالامراى آن دیار، رخ داد به خراسان بازگشت. ولى در آنجا نیز نماند و در 979 ق به هند مسافرت كرد و مدتها در خدمت نوربگ خان یا نورنگ خان (م 1002 ق)، پسر قطب‏الدین غزنوى، به سر برد و اشعارى در مدح وى سرود. بنابر بعضى روایتها سرانجام نورنگ خان بر او بدگمان شد و فرمان داد تا او را به وسیله‏ى زهر به قتل برسانند. وفات او در مالوه بود و همان جا به خاك سپرده شد. بعدها پیكرش را به مشهد منتقل كردند. مزارش در نزدیك باغ امین‏آباد، در حومه‏ى شهر، بر سر تپه‏اى موجود است و سنگى به صورت ایستاده بر قبر او قرار گرفته و قطعه شعرى كه میر تاریخى مشهدى در تاریخ وفات او گفته بر آن نوشته شده است. میلى در سرودن غزل نظیر نداشت و در فن قصیده نیز از شعراى بلاد خود وانمى‏ماند، البته بعضى این گفته را قبول ندارند و عده‏اى او را در وادى غزل از ثنایى و دشت بیاضى و دیگر شعراى آن دیار بلكه از اكثر شعراى عراق بهتر مى‏دانند. از آثار وى: «دیوان» شعر. گفته‏اند كه مولانا قاسمى، كه دوست میلى بود حدود دو هزار بیت از اشعار وى را جمع كرده است. تقى‏الدین اوحدى گوید: قریب دو هزار و پانصد بیت از قصاید و تركیب او نزد بنده هست، دو غزل او نیز قریب به همین قدر مكرر دیده‏ام.